याद छ, खोम्चा, ठेला वा पसलअगाडि उभिएर पत्रिकाको कागजको सोलीमा राखिएको चटपटे खाएको? बाक्लो कागजको ‘चम्चा’ ले अलि अप्ठ्यारो गरी चटपटे झिक्दै खाँदाको त्यो स्वाद अझै जिब्रोमा झल्किन्छ होला।
‘अमिलो–पिरो कत्तिको हालौँ?’ भन्दै चटपटेवालाले सोध्दा हामीमध्ये धेरैको जवाफ हुन्थ्यो—‘अलि बढी!’ त्यसपछि टिनको बट्टा वा प्लास्टिकको भाँडामा भुजा, भिजाएको चना, प्याज, गोलभेँडा, खुर्सानी र आलु थपिन्थ्यो। रातो अचार वा सस, काँचो तोरीको तेल र मसला मिसाउँदा आउने तीखो बास्ना छुट्टै थियो।
सबै सामग्रीलाई काठको गोलो दाबिलोले छिटोछिटो चलाउँदा आउने ‘छ्याकछ्याक’ आवाज, अनि बट्टालाई काठ वा भाँडामा ‘ठ्वाक्क’ हानेर चटपटे सोलीमा खन्याएको दृश्य—चटपटेको स्वादसँगै जोडिएको एउटा पुरानो सम्झना हो।
अझ याद छ? साथीभाइसँग चटपटे खाँदा पिरोले आँखाबाट आँसु झरेको, नाकबाट पानी आएको वा अनुहार रातो भएको? पहिलो गाँसमै अमिलो–पिरो स्वादले जिब्रो र दिमाग नै झनझनाएको?
सायद यही बाल्यकाल र किशोरावस्थाका सम्झनाले आज पनि चटपटेलाई हाम्रो सबैभन्दा प्रिय र यादगार खाजामध्ये एक बनाएको छ।
चटपटे अब नेपालको गल्लीमा मात्र छैन
चटपटेको लोकप्रियता नेपालमा मात्र सीमित छैन। अस्ट्रेलिया, बेलायत, अमेरिका, क्यानडा, जापानदेखि मध्यपूर्वसम्म रहेका नेपाली समुदायका जमघटमा चटपटे अनिवार्यजस्तै बन्न थालेको छ।
ममले जस्तै चटपटेले पनि विश्वभर छरिएका नेपालीलाई स्वाद र सम्झनाको धागोले जोडिरहेको छ। अझ रोचक कुरा, नेपालीहरूमार्फत चटपटेको स्वाद गैरनेपाली समुदायसम्म पनि पुगिरहेको छ।
विदेशमा नेपाली कार्यक्रम, पारिवारिक भेटघाट वा साथीभाइको जमघट होस्—चटपटेको उपस्थिति अब सामान्य दृश्य बन्न थालेको छ। यस अर्थमा चटपटे एउटा खाजा मात्र होइन, नेपालीपनको स्वादसमेत बनेको छ।
चटपटेको कथा कहाँबाट सुरु भयो?
चटपटेको मूल रूपलाई भारतको बंगाल क्षेत्रमा लोकप्रिय ‘झाल मुरी’सँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ। खाद्य इतिहासका विभिन्न विवरणअनुसार दोस्रो विश्वयुद्धको समयमा रोजगारीको खोजीमा बिहार र उत्तर प्रदेशबाट धेरै मानिस कलकत्ता पुगेका थिए। उनीहरूले सडक किनारमा भुजाबाट मसालेदार खाजा बनाएर बेच्न थाले, जसलाई बंगालीमा ‘झाल मुरी’ भनियो।
‘झाल’ अर्थात् पिरो र ‘मुरी’ अर्थात् भुजा।
भुजा, चना, बदाम, प्याज, हरियो खुर्सानी, विभिन्न मसला र काँचो तोरीको तेल मिसाएर झाल मुरी बनाइन्थ्यो। सबै सामग्री टिनको बट्टामा राखेर जोडले हल्लाउँदै मुछ्ने शैली यसको विशेषता थियो।
विशेषगरी तोरीको तेलको गन्ध र स्वादले झाल मुरीलाई फरक पहिचान दिएको थियो। बिस्तारै यो खाजा बंगाल र आसपासका क्षेत्रमा लोकप्रिय हुँदै गयो।
यसको लोकप्रियता भारतमै सीमित रहेन। बेलायती सेफ एंगस डिनुनले कलकत्ताको सडकमा झाल मुरी बनाउने शैली देखेपछि त्यसबाट प्रभावित भएर बेलायतमा समेत यसको प्रचार गरेको उल्लेख पाइन्छ। यसरी सामान्य सडकखाजाको स्वाद विस्तारै अन्तर्राष्ट्रिय परिचयतर्फ अघि बढ्यो।
भारतबाट नेपालसम्मको स्वाद यात्रा
नेपाल र भारतबीचको खुला सीमाका कारण भारतका विभिन्न सडकखाजा नेपाली बजार र भान्सासम्म पुग्नु स्वाभाविक थियो। झाल मुरी पनि तराई हुँदै नेपालका विभिन्न भागमा फैलिएको मानिन्छ।
तर नेपाल आएपछि यसको स्वाद र बनाउने तरिकामा आफ्नै परिवर्तन आयो।
काठमाडौँमा चना, केराउ, आलु, प्याज, खुर्सानी, अमिलो, बिरे नुन र भुटेको जिराको धुलो मिसाएर चटपटे बनाउने चलन लोकप्रिय भयो। पछि भुजा पनि यसको महत्वपूर्ण हिस्सा बन्यो।
त्यसपछि आयो अर्को ठूलो परिवर्तन—चाउचाउ।
चाउचाउले बदलिदियो चटपटेको स्वाद
सन् १९८० को दशकमा नेपालमा वाइवाईजस्ता चाउचाउ लोकप्रिय हुन थालेपछि नेपाली चटपटेमा काँचो चाउचाउ र त्यसको मसला मिसाउने चलन बढ्यो।
यही सानो परिवर्तनले चटपटेको स्वाद र बनावट नै बदलिदियो।
बंगाली झाल मुरी तुलनात्मक रूपमा सुक्खा, कुरुमकुरुम र तोरीको तेलको स्वादमा आधारित थियो। नेपाली स्वादले भने अमिलो, पिरो, मसलेदार र केही गिलोपन रुचायो। त्यसैले चटपटेमा आलु, चना, अमिलो, मसला, चाउचाउ र विभिन्न सामग्री थपिँदै गए।
यसरी नेपाली चटपटेले आफ्नै छुट्टै पहिचान बनायो।
पूर्वी नेपालका केही ठाउँमा अहिले पनि सुक्खा चटपटेलाई ‘झाल मुरी’ भन्ने चलन छ। परम्परागत रूपमा सुक्खा र कुरुमकुरुम हुने परिकारलाई झाल मुरी र अमिलो तथा लेदोयुक्त परिकारलाई चटपटे भनेर छुट्याउने चलन पनि विकसित भएको देखिन्छ।
गिलो कि सुक्खा?
नेपाली चटपटे मूलतः दुई स्वादमा लोकप्रिय छ—गिलो चटपटे र सुक्खा चटपटे।
गिलो चटपटेमा उसिनेको र मिचेको आलु, प्याज, टमाटर, काँक्रो, चना वा केराउ, चाउचाउ, विभिन्न मसला, इमली वा अन्य अमिलो पदार्थ, कागतीको रस र तोरीको तेल मिसाइन्छ। कतिपय ठाउँमा बाक्लो लेदो वा अमिलो झोलसमेत थपिन्छ।
अन्त्यमा काँचो चाउचाउ र भुजा मिसाएर राम्रोसँग मुछिन्छ। अमिलो–पिरो रस र नरम आलुको मिश्रणले गिलो चटपटेलाई छुट्टै स्वाद दिन्छ।
सुक्खा चटपटे भने यसको पुरानो झाल मुरी शैलीसँग नजिक हुन्छ। यसमा प्याज, हरियो खुर्सानी, आलु, टमाटर, भुटेको जिराको धुलो, बिरे नुन, थोरै कागतीको रस र सबैभन्दा महत्वपूर्ण—काँचो तोरीको तेल मिसाइन्छ।
त्यसपछि भुजा र चाउचाउ अन्तिममा हालिन्छ, ताकि चटपटे कुरुमकुरुम नै रहोस्।
यही कुरुमकुरुमपन सुक्खा चटपटेको खास आकर्षण हो।
चटपटेमा नेपाली प्रयोगको सीमा छैन
नेपाली स्वादले चटपटेलाई निरन्तर नयाँ रूप दिइरहेको छ। अब चटपटेमा भुजा, चना, आलु र चाउचाउ मात्र होइन, सुकुटीसमेत मिसाउन थालिएको छ।
सुकुटी चटपटे, चिकेन चटपटे, छोइला चटपटे, स्विट कर्न चटपटे जस्ता नयाँ स्वादहरू बजारमा आइसकेका छन्।
यसले एउटा कुरा देखाउँछ—चटपटे स्थिर परिकार होइन, बदलिँदो नेपाली स्वादसँगै आफूलाई परिवर्तन गर्दै गएको सडकखाजा हो।
अन्ततः चटपटे एउटा स्वाद मात्र होइन
चटपटेको कथा वास्तवमा एउटा खाजाको कथा मात्र होइन। यो नेपाली समाज, हाम्रो बाल्यकाल, सडक संस्कृति, आप्रवासन र बदलिँदो खानपानको कथा पनि हो।
कुनै समय गल्लीको कुनामा पत्रिकाको सोलीमा बेचिने सामान्य खाजा आज संसारका विभिन्न देशमा नेपाली समुदायको जमघटको हिस्सा बनेको छ।
यसमा बाल्यकालको सम्झना छ, साथीभाइसँगको रमाइलो छ, अमिलो–पिरो स्वादको झट्का छ र नेपालीपनको आत्मीयता पनि छ।
त्यसैले चटपटे खाँदा हामी केवल भुजा, आलु, चना र चाउचाउ मिसाएर खाइरहेका हुँदैनौँ—हामी आफ्नै एउटा पुरानो सम्झना पनि चाखिरहेका हुन्छौँ।
सायद यही कारण हो, चटपटे जहाँ पुगे पनि नेपाली जिब्रोले त्यसमा आफ्नो घरको स्वाद भेट्टाउँछ।
