बीपी कोइराला नेपालका प्रथम जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री हुन्। मुलुकको शासनसत्ता सम्हालेको अवधि छोटो भए पनि मध्ययुगीन सामन्ती व्यवस्थामा ‘रैती’का रूपमा हेपिएका नेपाली नागरिकलाई अधिकारसम्पन्न ‘जनता’का रूपमा स्थापित गर्ने राजनीतिक चेतनाको विकासमा उनको योगदान ऐतिहासिक छ।
राणा शासनविरुद्ध २००७ सालमा भएको क्रान्तिका प्रमुख नायक बीपी कोइराला नै थिए। राजनीतिक जीवनमा उनको कद जति उचाइमा थियो, व्यक्तिगत जीवन भने त्यति नै सादा र सरल थियो। उनी प्रधानमन्त्री भएका बेला खिचिएको एउटा तस्बिरले उनको यही सादगीलाई जीवन्त रूपमा प्रस्तुत गर्छ।
घरको सुत्ने कोठाजस्तो देखिने सामान्य स्थानमा खिचिएको त्यो तस्बिरले त्यतिबेला अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यममा समेत उल्लेखनीय चर्चा पाएको थियो। तस्बिरमा कुनै तडकभडक छैन—न प्रधानमन्त्रीको औपचारिक पोसाक, न भव्य कार्यालय। बरु, एक सामान्य नेपालीझैँ देखिने प्रधानमन्त्री आफ्नो दैनिक काममा व्यस्त छन्। सायद यही असाधारण सादगीले तस्बिरलाई अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा विशेष बनायो।
तस्बिरमा बीपीको अगाडि चियाको कप, बिहानको खाजाको प्लेट र केही फाइल तथा कागजात छन्। दाहिने हातमा कलम समातेका उनी फाइल अध्ययन गर्दै टिप्पणी लेख्न वा हस्ताक्षर गर्न लागेजस्ता देखिन्छन्। घाँटीमा सेतो मफलर, शरीरमा साधारण सेतो कमिज र सुरुवाल—उनको पहिरनमा पनि कुनै औपचारिकता वा विलासिता देखिँदैन।
त्यतिबेलाको समाचार टिप्पणीमा उनलाई ‘हेर्दा कुनै अस्पतालका युवा प्रशिक्षार्थीजस्तो देखिने’ प्रधानमन्त्रीका रूपमा समेत चित्रण गरिएको थियो। यति साधारण देखिने व्यक्तिले भर्खरै स्थापित भएको लोकतान्त्रिक नेपालको नेतृत्व गरिरहेको दृश्य विदेशी सञ्चारमाध्यमका लागि आफैँमा रोचक विषय बनेको थियो।
पहिलो जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री
२००७ सालको क्रान्तिपछि राणा शासनको अन्त्य भयो। तर त्यसपछि पनि करिब आठ वर्षसम्म बीपी प्रधानमन्त्री बन्न सकेनन्। अन्ततः नेपालमा सम्पन्न पहिलो आमनिर्वाचनमा नेपाली कांग्रेसले अभूतपूर्व सफलता हासिल गरेपछि बीपी कोइराला जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री बने।
त्यतिबेला नेपाल अन्तर्राष्ट्रिय समुदायका लागि पनि विशेष चासोको विषय थियो। सामन्ती राजतन्त्रबाट लोकतान्त्रिक व्यवस्थातर्फ अघि बढिरहेको नेपाल र त्यसको नेतृत्व गरिरहेका बीपीप्रति विदेशी सञ्चारमाध्यमको ध्यान स्वाभाविक रूपमा केन्द्रित थियो।
काठमाडौँबाट अन्तर्राष्ट्रिय समाचार एजेन्सी ‘द एसोसिएटेड प्रेस (AP)’ का संवाददाता हेनरी एस. ब्राडसेरले बीपीको उक्त तस्बिरसहित समाचार तयार गरी विश्वभर पठाएका थिए। १ नोभेम्बर १९५९ मा AP का समाचार प्रकाशित गर्ने विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय अखबारहरूले उक्त तस्बिर र समाचार प्रकाशित गरेका थिए।
नयाँ समाजतर्फको यात्रा
त्यतिबेला बीपीबारे अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यममा विभिन्न शीर्षकमा समाचार तथा टिप्पणी प्रकाशित भएका थिए। ‘Toward New Society’ अर्थात् ‘नयाँ समाजतर्फ’, ‘From Feudal Monarchy to Modern Democracy’ अर्थात् ‘सामन्ती राजतन्त्रदेखि आधुनिक लोकतन्त्रतर्फ’ तथा ‘A Man Trying to Make Nepal a Modern State’ अर्थात् ‘नेपाललाई आधुनिक राज्य बनाउन प्रयासरत एक व्यक्ति’ जस्ता दृष्टिकोणसहित उनका राजनीतिक प्रयासबारे चर्चा गरिएको थियो।
बीपीले नेपाललाई परम्परागत र सामन्ती संरचनाबाट बाहिर निकालेर आधुनिक, लोकतान्त्रिक र आर्थिक रूपमा सबल समाज निर्माण गर्ने सपना देखेका थिए।
उनले विदेशी सञ्चारमाध्यमसँगको कुराकानीमा नेपालबारे बाहिरी संसारमा बनेको पुरानो र रोमाञ्चक छवि परिवर्तन हुँदै जाने बताएका थिए। उनको दृष्टिमा आर्थिक विकाससँगै नेपाली समाजको स्वरूप पनि बदलिँदै जाने थियो। लोकतान्त्रिक संस्थाहरू अझै पूर्ण रूपमा विकसित भइनसकेको स्वीकार गर्दै उनले नयाँ समाज निर्माणको प्रक्रियालाई अगाडि बढाउने प्रतिबद्धता व्यक्त गरेका थिए।
सादगी र आर्थिक मितव्ययिता
बीपी केवल भाषणमा मात्र सादगीको कुरा गर्ने नेता थिएनन्। प्रधानमन्त्री बनेपछि उनले आफ्नो व्यवहारबाटै मितव्ययिताको उदाहरण प्रस्तुत गरेका थिए।
प्रधानमन्त्रीमा निर्वाचित भएपछि उनले प्रधानमन्त्रीको मासिक तलब २ हजार ५ सय रुपैयाँबाट घटाएर १ हजार ५ सय रुपैयाँ बनाएको उल्लेख पाइन्छ। उनको सरकारले राज्य सञ्चालनमा आर्थिक अनुशासन र मितव्ययितालाई प्राथमिकता दिएको थियो।
त्यसैले बीपीको त्यो साधारण तस्बिर केवल एउटा ऐतिहासिक फोटो मात्र होइन; त्यसले तत्कालीन नेपालको राजनीतिक नेतृत्वको जीवनशैली र बीपीको व्यक्तिगत सादगीलाई समेत प्रतिनिधित्व गर्छ।
लोकतन्त्रको यात्रामा दरबारसँगको टकराव
नेपालमा पहिलो आमनिर्वाचनबाट बनेको संसद् र जननिर्वाचित सरकारले लोकतान्त्रिक अभ्यासलाई संस्थागत गर्ने प्रयास गरिरहेको थियो। संसद्मा बीपीको बलियो उपस्थिति थियो र नेपाली कांग्रेसले देशभर आफ्नो संगठन विस्तार गरेको थियो।
बीपीको नेतृत्वमा सरकारले आर्थिक असमानता र सामन्ती संरचनालाई चुनौती दिँदै आम नागरिकको जीवनस्तर उकास्ने नीति अघि बढाउने प्रयास गरेको थियो। चीन र भारतको बीचमा रहेको नेपालले असंलग्न विदेश नीति अपनाउँदै अन्तर्राष्ट्रिय क्षेत्रमा आफ्नो स्वतन्त्र पहिचान स्थापित गर्ने प्रयास पनि गरिरहेको थियो।
त्यतिबेला एक विदेशी पर्यवेक्षकले मूल प्रश्न यही रहेको बताएका थिए—निर्वाचनपछि आफ्नो राजनीतिक शक्ति घट्दै गएको अवस्थालाई राजा महेन्द्रले कति समय र कति हदसम्म स्वीकार गर्न सक्छन्?
समयले त्यो प्रश्नको उत्तर धेरै लामो समय नलिँदै दियो।
१८ महिनामै लोकतान्त्रिक प्रयोगमा विराम
जननिर्वाचित सरकार बनेको करिब १८ महिनामै राजा महेन्द्रले २०१७ साल पुस १ गते संसद् र सरकार विघटन गर्दै सम्पूर्ण राजनीतिक शक्ति आफ्नो हातमा लिए। बीपी कोइरालासहित मन्त्रिपरिषद्का सदस्य, संसद् सदस्य तथा सभामुखलगायत थुप्रै राजनीतिक नेताहरूलाई गिरफ्तार गरी जेलमा राखियो।
यससँगै नेपालमा सुरु भएको लोकतान्त्रिक अभ्यास अवरुद्ध भयो। संवैधानिक राजतन्त्रअन्तर्गत रहने राजाको भूमिकाभन्दा माथि उठेर प्रत्यक्ष कार्यकारी शासन गर्ने व्यवस्था स्थापना गरियो।
बीपीको जननिर्वाचित सरकारलाई विस्थापित गरिएको त्यो घटना नेपालको लोकतान्त्रिक इतिहासको एउटा निर्णायक मोड बन्यो। त्यसपछि मुलुक लामो समयसम्म प्रत्यक्ष राजकीय शासनको बाटोमा अघि बढ्यो।
बीपी कोइरालाको राजनीतिक जीवन त्यसपछि पनि रोकिएन। लोकतन्त्र, नागरिक स्वतन्त्रता र राजनीतिक अधिकारका लागि उनको संघर्ष जीवनपर्यन्त जारी रह्यो।
आज दशकौँपछि फर्केर हेर्दा, चियाको कप, केही फाइल र हातमा कलम बोकेर साधारण कोठामा बसेका प्रधानमन्त्री बीपीको त्यो तस्बिर एउटा ऐतिहासिक क्षणको दस्तावेज मात्र होइन—सत्ताको सर्वोच्च पदमा पुगे पनि व्यक्तिगत जीवनमा सादगी कायम राख्न सकिने राजनीतिक संस्कारको प्रतीक पनि हो।
बीपीको व्यक्तित्व बुझ्न उनका भाषण र राजनीतिक निर्णय मात्र होइन, त्यो एउटा तस्बिर पनि पर्याप्त छ—जहाँ नेपालको प्रथम जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री कुनै भव्यता र औपचारिकताबिना, सामान्य नेपालीझैँ बसेर देश र समाजको भविष्यबारे काम गरिरहेका देखिन्छन्।
तस्बिर स्रोत : मनीषा कोइरालाको फेसबुक
