क्लेप्टोमेनिया एक प्रकारको आवेग नियन्त्रणसम्बन्धी मानसिक समस्या हो, जसमा व्यक्तिमा आफूलाई आवश्यक नपर्ने वस्तुसमेत चोरी गर्ने निरन्तर र अनियन्त्रित इच्छा उत्पन्न हुन्छ। क्लेप्टोमेनियाबाट प्रभावित व्यक्तिलाई आफ्नो व्यवहार गलत वा हानिकारक भएको थाहा हुन सक्छ, तर चोरी गर्ने तीव्र इच्छालाई नियन्त्रण गर्न कठिन हुन्छ। यसले व्यक्ति स्वयं र परिवारलाई समेत असर पार्न सक्छ।
क्लेप्टोमेनियाबाट प्रभावित व्यक्ति प्रायः अपराधबोध, लज्जा र डरको अवस्थामा रहन्छ। सामाजिक बदनामी हुने डरका कारण उनीहरू मनोचिकित्सक वा परामर्शदातासँग सहयोग लिनसमेत हिचकिचाउन सक्छन्।
क्लेप्टोमेनियाको व्यवस्थापनमा परामर्श, मनोचिकित्सा र आवश्यकताअनुसार औषधिको प्रयोग गर्न सकिन्छ। ध्यान तथा तनाव व्यवस्थापनका उपायले पनि सहयोग पुर्याउन सक्छन्। यस अवस्थाले व्यक्तिलाई मात्र नभई परिवारका सदस्यलाई समेत भावनात्मक पीडा दिन सक्छ। धेरै मानिसले क्लेप्टोमेनियालाई मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या नभई केवल चोरी गर्ने बानीका रूपमा बुझ्ने गर्छन्।
क्लेप्टोमेनिया भनेको के हो?
क्लेप्टोमेनियाबाट प्रभावित व्यक्तिले व्यक्तिगत लाभका लागि चोरी गर्दैन। चोरी गर्ने इच्छा अचानक र अनियन्त्रित रूपमा उत्पन्न हुन्छ। यो उद्देश्यपूर्वक चोरी गर्ने चोर वा पसलबाट सामान चोर्ने व्यक्तिको व्यवहारभन्दा फरक हुन्छ।
क्लेप्टोमेनियाबाट प्रभावित व्यक्तिले पसल, साथीभाइ वा आफन्तबाट सामान चोर्न सक्छ। प्रायः उसलाई ती वस्तुको वास्तविक आवश्यकता हुँदैन र तिनको खास मूल्य पनि हुँदैन। चोरी गरिएका वस्तु लुकाएर राख्ने, कसैलाई दिने वा पुनः फिर्ता गर्ने हुन सक्छ। चोरी गर्ने इच्छा समयअनुसार कम वा बढी हुन सक्छ।
क्लेप्टोमेनियाको मूल कारण अहिलेसम्म स्पष्ट रूपमा पत्ता लागेको छैन। मस्तिष्कमा भावनात्मक अवस्था र व्यवहार नियन्त्रण गर्न सहयोग गर्ने सेरोटोनिनको स्तरमा हुने परिवर्तनसँग यसको सम्बन्ध हुन सक्ने केही प्रमाण छन्। चोरी गर्ने व्यवहारले डोपामिनको सक्रियता बढाउन सक्ने भएकाले त्यसबाट प्राप्त हुने आनन्दले पुनः चोरी गर्ने इच्छा बढाउन सक्छ।
परिवारमा क्लेप्टोमेनिया वा जुनूनी–बाध्यकारी विकारको इतिहास भएका व्यक्तिमा यसको जोखिम बढी हुन सक्ने देखिएको छ।
क्लेप्टोमेनियाका प्रमुख विशेषताहरू
क्लेप्टोमेनिया भएका व्यक्तिमा निम्न लक्षण देखिन सक्छन्:
- चोरी गर्ने अत्यन्त तीव्र र रोक्न नसकिने इच्छा।
- कुनै पूर्वयोजना वा अर्को व्यक्तिको सहयोगबिना अचानक चोरी गर्ने घटना हुनु।
- सार्वजनिक स्थान, पसल, सुपरमार्केट वा नजिकका साथी तथा चिनजानका व्यक्तिबाट सामान चोरी गर्नु।
- चोरी गरिएको वस्तुको खास मूल्य नहुनु वा आफूले सहजै किन्न सक्ने वस्तु हुनु।
- चोरी गरिएका वस्तु लुकाएर राख्नु, अरूलाई दिनु वा फिर्ता गर्नु।
- चोरी गर्ने इच्छाको तीव्रता समयअनुसार फरक हुनु।
क्लेप्टोमेनियाबाट प्रभावित हुने मानिस
क्लेप्टोमेनिया जुनसुकै उमेरका व्यक्तिलाई हुन सक्छ। साना बालबालिकादेखि वृद्ध व्यक्तिसम्ममा यसको पहिचान भएको उल्लेख छ। महिलामा पुरुषको तुलनामा यसको जोखिम बढी देखिएको छ।
के क्लेप्टोमेनिया सामान्य अवस्था हो?
क्लेप्टोमेनिया दुर्लभ अवस्था हो। उपलब्ध अनुसन्धानअनुसार अमेरिकामा करिब ०.६ प्रतिशत मानिसमा यो अवस्था देखिन सक्ने अनुमान गरिएको छ।
क्लेप्टोमेनियाले शरीर तथा व्यवहारमा कसरी असर गर्छ?
मस्तिष्कलाई शरीरका विभिन्न भागसँग जोडिएको जटिल प्रणालीका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। यसले विचारलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्न सहयोग गर्छ। त्यस्तै, कुनै काम नगर्न नियन्त्रण गर्ने क्षमता पनि मस्तिष्ककै प्रक्रियासँग सम्बन्धित हुन्छ।
क्लेप्टोमेनिया भएका व्यक्तिलाई चोरी गर्नु गलत हो भन्ने थाहा हुन सक्छ, तर उनीहरू त्यसो गर्नबाट आफूलाई रोक्न नसक्ने अवस्थामा पुग्न सक्छन्। त्यसैले पक्राउ पर्ने वा जेल जानेजस्ता सम्भावित परिणामको ज्ञान हुँदाहुँदै पनि चोरी गर्ने इच्छा नियन्त्रण गर्न कठिन हुन सक्छ।
आफ्ना आफन्तमा क्लेप्टोमेनियाको शंका भए के गर्ने?
आफ्नो आफन्त वा नजिकको व्यक्तिमा क्लेप्टोमेनियाको शंका भए विषयलाई संवेदनशील र सहज तरिकाले उठाउनुपर्छ। क्लेप्टोमेनिया मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी अवस्था भएकाले यसले व्यक्तिको चरित्र निर्धारण गर्दैन।
त्यसैले दोष लगाउने वा आरोप लगाउनेभन्दा प्रेम, समझदारी र सहयोगको भावनासहित कुरा गर्नुपर्छ। कुराकानीका क्रममा निम्न विषयमा ध्यान दिन सकिन्छ:
- सम्बन्धित व्यक्तिको स्वास्थ्य र समग्र कल्याण।
- अनियन्त्रित चोरी गर्ने व्यवहारबाट हुन सक्ने जोखिम, जस्तै पक्राउ पर्नु, रोजगारी गुमाउनु वा पारिवारिक तथा सामाजिक सम्बन्धमा तनाव उत्पन्न हुनु।
चोरी गर्ने इच्छा नियन्त्रण गर्न आवश्यक सहयोग खोज्न र उपचार लिन प्रोत्साहित गर्नुपर्छ। यसले व्यक्तिलाई अपराधबोध र लज्जाको चक्रबाट बाहिर निस्कन सहयोग गर्न सक्छ।
यस्तो विषयमा कुराकानी गर्न कठिन भए चिकित्सकको सहयोग लिन सकिन्छ। स्वास्थ्यकर्मीले सम्बन्धित व्यक्तिलाई रक्षात्मक वा धम्की महसुस नहुने गरी कसरी कुराकानी गर्ने भन्नेबारे मार्गदर्शन गर्न सक्छन्।
चिकित्सकलाई कहिले भेट्ने?
यदि आफूलाई पसलबाट सामान चोर्न वा चोरी गर्न रोक्न कठिन भइरहेको छ भने सकेसम्म चाँडो स्वास्थ्यकर्मी वा मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञसँग सम्पर्क गर्नुपर्छ।
क्लेप्टोमेनिया भएका धेरै व्यक्ति पक्राउ पर्ने वा जेल जाने डरका कारण उपचार लिन हिचकिचाउन सक्छन्। स्वास्थ्यकर्मीबाट सहयोग लिनु र आफ्नो समस्याबारे खुलेर कुरा गर्नु उपचारको महत्वपूर्ण सुरुवात हुन सक्छ।
क्लेप्टोमेनियाका लक्षण
क्लेप्टोमेनियाका सामान्य रूपमा देखिने लक्षणहरू:
- चोरी गरेपछि कम हुने तनाव वा चिन्ता।
- कुनै उद्देश्यबिना सामान चोर्ने तीव्र र अनियन्त्रित इच्छा।
- आफूलाई आवश्यक नपर्ने वस्तु चोरी गर्नु।
- अचानक चोरी गरेपछि आनन्द, खुसी वा मानसिक राहत महसुस हुनु।
- चोरी गरेपछि लज्जा, अपराधबोध वा आत्मग्लानि हुनु।
- पक्राउ पर्ने, सजाय पाउने वा सामाजिक बदनामी हुने डर।
- चोरी गरेको सामान फिर्ता गर्नु वा अरूलाई दिनु, तर पुनः चोरी गर्ने इच्छा उत्पन्न हुनु।
- चोरी गर्ने यही चक्र पटक–पटक दोहोरिनु।
क्लेप्टोमेनियाका कारण
क्लेप्टोमेनियाको निश्चित कारण अहिलेसम्म स्पष्ट छैन। तर केही प्रमाणले निम्न सम्भावित कारणतर्फ संकेत गर्छन्:
मस्तिष्कको संरचनामा भिन्नता
क्लेप्टोमेनिया भएका व्यक्तिको आवेग तथा रोकथाम नियन्त्रण गर्ने मस्तिष्कको भागमा संरचनात्मक भिन्नता हुन सक्ने देखिएको छ।
मस्तिष्कको रसायनमा परिवर्तन
न्युरोट्रान्समिटरले मस्तिष्कलाई शरीरका अन्य भागसँग सञ्चार गर्न र विभिन्न प्रक्रिया व्यवस्थापन गर्न सहयोग गर्छ। यी रसायनमा परिवर्तन हुँदा क्लेप्टोमेनियासँग सम्बन्धित समस्या उत्पन्न हुन सक्ने सम्भावना हुन्छ। केही औषधिको प्रयोगपछि पनि दुर्लभ अवस्थामा यस्तो समस्या देखिएको उल्लेख छ। यस विषयमा थप अनुसन्धान आवश्यक छ।
अन्य स्वास्थ्य समस्यासँग सम्बन्ध
केही विशेषज्ञका अनुसार क्लेप्टोमेनिया आफैंमा छुट्टै अवस्था नभई अन्य मानसिक स्वास्थ्य समस्याको लक्षण पनि हुन सक्छ। चिन्ता, डिप्रेसन, खानासम्बन्धी विकार, लत तथा पदार्थ प्रयोगसम्बन्धी विकार भएका व्यक्तिमा पनि यस्तो व्यवहार देखिन सक्छ।
आनुवंशिक कारण
क्लेप्टोमेनियामा आनुवंशिक तथा पारिवारिक इतिहासको भूमिका कति हुन्छ भन्ने अझै स्पष्ट छैन। तर यस अवस्थाका व्यक्तिमा चिन्ता, मनोदशासम्बन्धी समस्या तथा पदार्थ प्रयोगसम्बन्धी समस्याको पारिवारिक इतिहास देखिन सक्ने उल्लेख छ।
क्लेप्टोमेनिया पहिचान गर्न गरिने परीक्षण
क्लेप्टोमेनिया पहिचान गर्न कुनै निश्चित प्रयोगशाला परीक्षण उपलब्ध छैन। चिकित्सकले अन्य मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी अवस्था छुट्याउन विभिन्न मूल्याङ्कन तथा परीक्षण गर्न सक्छन्। कुन परीक्षण आवश्यक छ र किन आवश्यक छ भन्नेबारे स्वास्थ्यकर्मीले उचित मार्गदर्शन गर्न सक्छन्।
क्लेप्टोमेनियाको उपचार
शारीरिक तथा मनोवैज्ञानिक मूल्याङ्कनको संयोजनले क्लेप्टोमेनियाको व्यवस्थापनमा सहयोग गर्न सक्छ। उपचारमा औषधि, मनोचिकित्सा तथा व्यवहारमा आधारित उपचार विधि समावेश हुन सक्छन्। व्यक्तिको अवस्था र लक्षणअनुसार चिकित्सकले उपयुक्त उपचार पद्धति निर्धारण गर्छन्। नियमित मनोपरामर्श, ट्रिगर पहिचान तथा आवेग नियन्त्रणका सीप विकासले पनि लक्षण व्यवस्थापनमा सहयोग पुर्याउन सक्छ।
