कोही व्यक्तिको बोल्ने शैलीमा अचानक परिवर्तन आउनु, हात उठाउन नसक्नु, वा मुस्कुराउँदा अनुहारको एक तर्फ बिग्रिनु। यस्ता परिवर्तनले सामान्य क्षणलाई अचानक बाधा पुर्याउन सक्छ र वरपरका मानिसहरूलाई के गर्ने भनेर अन्योलमा पार्न सक्छ। विश्व स्ट्रोक दिवसको अवसरमा एउटा महत्त्वपूर्ण सन्देश दूरदूरसम्म पुग्न जरुरी छ: घटनाको बेला सँगै रहेका प्रत्यक्षदर्शी (बाइस्ट्यान्डर) ले नै त्यसपछिको स्थिति बदल्न सक्छन्।
स्ट्रोक घरमा, काम गर्ने ठाउँमा, आवतजावत गर्दा वा कुनै पनि सार्वजनिक ठाउँमा हुन सक्छ। यसले परिवारको सदस्य, सहकर्मी, वा कुनै पनि अपरिचित व्यक्तिलगायत कसैलाई पनि असर गर्न सक्छ। प्रभावित व्यक्तिले के भइरहेको छ भनेर बुझ्न नसक्न सक्छन्। उनीहरू बोल्न, फोन प्रयोग गर्न वा हिँड्न असक्षम हुन सक्छन्।
वरपरको कुनै व्यक्तिले लक्षणहरू पहिचान गरेमा, उनीहरूलाई समयमै आवश्यक उपचार प्राप्त गर्न मद्दत पुग्न सक्छ।
तपाईंले स्ट्रोकको निदान (रोगको पहिचान) गरिहाल्नु पर्दैन। तपाईंको काम धेरै सरल छ: यदि तपाईंलाई स्ट्रोक भएको शंका लागेमा, एम्बुलेंसलाई बोलाउनुहोस् र बिरामीलाई सुरक्षित राख्नुहोस्।
स्ट्रोक भनेको के हो?
जब मस्तिष्कको कुनै भागमा रगतको प्रवाह अवरुद्ध हुन्छ, त्यसलाई इस्केमिक स्ट्रोक (Ischemic stroke) भनिन्छ; र जब मस्तिष्कभित्रको रक्तनली फुट्छ, त्यसलाई हेमोरेजिक स्ट्रोक (Hemorrhagic stroke) भनिन्छ। यी दुवैले मस्तिष्कको तन्तुलाई नोक्सान पुर्याउन सक्छन् र यसले अपाङ्गता वा मृत्युसमेत गराउन सक्छ। दुवै अवस्थामा तुरुन्त अस्पतालको उपचार आवश्यक हुन्छ।
बिरामीलाई हेरेर मात्र यी दुई प्रकारका स्ट्रोक छुट्याउन सकिँदैन। के भएको हो भन्ने पत्ता लगाउन र सबैभन्दा उपयुक्त उपचारको मार्गदर्शन गर्न मस्तिष्कको इमेजिङ (स्क्यान) ले मद्दत गर्छ। लक्षणहरू आफैं ठीक हुन्छन् कि भनेर पर्खनुको सट्टा तुरुन्तै आपत्कालीन सेवाहरूलाई कल गर्नुको यो एक मुख्य कारण हो।
‘BE FAST’ (बि फास्ट) लाई सम्झनुहोस्
स्ट्रोकका लक्षणहरू प्रायः अचानक सुरु हुन्छन्। सामान्य चेतावनीका संकेतहरू सम्झने उपयोगी तरिका ‘BE FAST’ हो:
- Balance (सन्तुलन): के अचानक चक्कर लाग्ने, सन्तुलन गुम्ने वा हिँड्न गाह्रो हुने समस्या देखिएको छ?
- Eyes (आँखा): के अचानक दृष्टिको कमी, धमिलो दृष्टि वा दोहोरो देखिने समस्या भएको छ?
- Face (अनुहार): व्यक्तिलाई मुस्कुराउन भन्नुहोस्। के अनुहारको एक भाग झुकेको छ वा सुन्निएको/शून्य महसुस भएको छ?
- Arms (हातहरू): दुवै हात माथि उठाउन भन्नुहोस्। के एउटा हात तल झर्छ, कमजोर वा शून्य महसुस हुन्छ?
- Speech (बोली): एउटा साधारण वाक्य दोहोर्याउन भन्नुहोस्। के बोली लटपटिएको, असामान्य वा बुझ्न गाह्रो छ? के उनीहरूले तपाईंको कुरा बुझ्न संघर्ष गरिरहेका छन्?
- Time (समय): यदि कुनै पनि लक्षण अचानक देखा पर्यो भने, तुरुन्तै आपत्कालीन सेवामा कल गर्ने समय हो।
अन्य चेतावनीका संकेतहरूमा खुट्टामा वा शरीरको एक छेउमा अचानक कमजोरी वा शून्यता हुनु, अचानक अन्योल हुनु, वा कुनै ज्ञात कारण बिना अचानक कडा टाउको दुख्नु पर्छन्।
सबैलाई सबै लक्षणहरू देखिनुपर्छ भन्ने छैन। केही स्ट्रोकहरूले मुख्यतया दृष्टि वा सन्तुलनलाई असर गर्छ, त्यसैले सामान्य मुस्कानले स्ट्रोक होइन भनेर निश्चित गर्दैन। कार्य गर्नको लागि एउटा चेतावनी संकेत नै αρκεφा हुन्छ। लक्षणहरू गम्भीर नभएसम्म पर्खेर नबस्नुहोस्।
गर्नैपर्ने ६ वटा महत्त्वपूर्ण कार्यहरू
१. तुरुन्तै आपत्कालीन सहयोगको लागि कल गर्नुहोस्
भारतमा (वा स्थानीय व्यवस्था अनुसार) आपत्कालीन सहायताको लागि ११२ मा कल गर्नुहोस् वा आपत्कालीन एम्बुलेंस सेवामा सम्पर्क गर्नुहोस्। आपत्कालीन प्रेषक (dispatcher) लाई स्ट्रोक भएको शंका लागेको बताउनुहोस्। सही ठेगाना, लक्षणहरू र व्यक्ति जागेको छ वा सामान्य रूपमा सास फेर्दैछ भनेर जानकारी दिनुहोस्। उनीहरूको निर्देशन पालना गर्नुहोस्। कल गर्नु अघि आफन्तहरू, परिवारको डाक्टर वा बिरामीको नियमित अस्पतालसँग सम्पर्क गर्न पर्खेर नबस्नुहोस्।
एम्बुलेंस टोलीले व्यक्तिको मूल्याङ्कन गर्न सक्छ, महत्त्वपूर्ण शारीरिक कार्यहरूलाई समर्थन गर्न सक्छ र तुरुन्तै मस्तिष्क स्क्यान गर्ने सुविधाहरू र स्ट्रोक उपचारको पहुँच भएको उपयुक्त अस्पतालमा स्थानान्तरण गर्न समन्वय गर्न सक्छ। प्रभावित व्यक्तिले कहिल्यै पनि गाडी चलाउनु हुँदैन।
२. समय नोट गर्नुहोस्
लक्षणहरू पहिलो पटक कहिले महसुस भए र, यदि थाहा छ भने, तिनीहरू वास्तवमा कहिले सुरु भए रेकर्ड गर्नुहोस्। यदि सुरु भएको समय अनिश्चित छ भने, व्यक्ति अन्तिम पटक ठीक भएको बेला रेकर्ड गर्नुहोस्। तथ्य पत्ता लगाउने चक्करमा आपत्कालीन कल गर्न ढिलाइ नगर्नus। आफूलाई थाहा भएका कुराहरू र अनिश्चित रहेका कुराहरू चिकित्सा टोलीलाई बताउनुहोस्।
३. व्यक्तिलाई सुरक्षित र समर्थित राख्नुहोस्
उनीहरूलाई सुरक्षित ठाउँमा बस्न वा पल्टिन मद्दत गर्नुहोस्। शान्तपूर्वक बोल्नुहोस्, मद्दत आउँदैछ भनेर सम्झाउनुहोस् र उनीहरूलाई हिँडाउन नलगाउनुहोस्। यदि उनीहरू निदाएका वा वान्ता गरिरहेका छन् तर सामान्य रूपमा सास फेर्दैछन् भने, सुरक्षित रूपमा गर्न सक्नुहुन्छ भने तिनीहरूलाई छेको (कोल्ते) पारेर राख्नुहोस्। कमजोर अंगहरूलाई नखीचि सहारा दिनुहोस्। उनीहरूको सास फेर्ने गति र प्रतिक्रिया निरन्तर हेरिरहनुहोस्।
४. खाना, झोल पदार्थ वा औषधि नदिनुहोस्
स्ट्रोकले निल्न (गल्न) कठिनाई गराउन सक्छ। खाना, पानी वा चक्कीहरू श्वासप्रश्वास नलीमा जान सक्छ। एस्पिरिन नदिनुहोस्: यसले रक्तस्रावको कारण भएको स्ट्रोकलाई अझ बгарिन सक्छ। आपत्कालीन टोलीले विशेष रूपमा निर्देशन नदिएसम्म रक्तचापको औषधि, मधुमेहको औषधि, दुई (पीडанаशक) वा अन्य उपायहरू नदिनुहोस्।
५. अचेत भएमा तयार रहनुहोस्
यदि तिनीहरू अचेत छन् र सामान्य रूपमा सास फेरिरहेका छैनन्, वा केवल घ्यांघ्याँ गर्दैछन् भने, तुरुन्तै प्रेषकलाई बताउनुहोस् र CPR सुरु गर्नुहोस्। फोन स्पिकरमा राखेर उनीहरूको निर्देशन पालना गर्नुहोस्। उपलब्ध भएमा AED (Automated External Defibrillator) प्रयोग गर्नुहोस्। यदि तिनीहरू अचेत छन् तर सामान्य रूपमा सास फेरिरहेका छन् भने, तिनीहरूलाई रिकभरी पोजिसनमा कोल्ते पारेर राख्नुहोस् र निगरानी जारी राख्नुहोस्। उनीहरूलाई एक्लै नछोड्नुहोस्।
६. उपयोगी जानकारी तयार राख्नुहोस्
उपचारमा ढिलाइ नगरिकन, हाल खाइरहेका औषधिहरूको सूची वा स्ट्रिपहरू जम्मा गर्नुहोस्। रगत पातलो पार्ने औषधि, एलर्जी, मधुमेह, अघिल्लो स्ट्रोक, हालैको शल्यक्रिया, टाउकोमा चोट वा रक्तस्रावको बारेमा टोलीलाई जानकारी दिनुहोस्। परिचय पत्र र सम्बन्धित मेडिकल रेकर्डहरू तयार राख्नुहोस्, तर यी खोजीमा लाग्दा अस्पताल जान ढिलाइ नगर्नुहोस्।
यदि लक्षणहरू आफैं हराए भने पनि यो आपत्कालीन अवस्था नै हो
बोली फेरि स्पष्ट हुन सक्छ वा कमजोरी केही मिनेटमै गायब हुन सक्छ। यसले राहत महसुस गराउन सक्छ, तर एम्बुलेंस रद्द गर्ने यो कारण होइन।
लक्षणहरू अस्थायी इस्केमिक अट्याक (TIA) को कारणले हुन सक्छ, जसमा मस्तिष्कमा रगतको प्रवाह अस्थायी रूपमा अवरुद्ध हुन्छ। TIA ले भविष्यको स्ट्रोकको चेतावनी दिन सक्छ र यसको तत्काल मूल्याङ्कन आवश्यक हुन्छ। कुनै पनि उमेरका मानिसहरूमा स्ट्रोक हुन सक्छ, त्यसैले उमेर कम छ भन्दैमा लक्षणहरूलाई बेवास्ता नगर्नus।
किन गति महत्त्वपूर्ण छ?
इस्केमिक स्ट्रोक भएका योग्य व्यक्तिहरूका लागि, रगत जमेको पगləउने औषधि सामान्यतया लक्षण सुरु भएको ४.५ घण्टाभित्र दिइन्छ। ठूलो मस्तिष्क धमनीमा अवरोध भएका केही बिरामीहरूलाई रगत जमेको खण्ड हटाउने प्रक्रिया (मेकानिकल थ्रम्बेक्टमी) बाट फाइदा हुन सक्छ। रक्तस्रावका कारण हुने स्ट्रोकलाई पनि तत्काल विशेषज्ञ हेरचाह आवश्यक हुन्छ।
दैनिक जीवनको हिस्सा बनाउनुहोस्
आपत्कालीन नम्बरहरू सेभ गर्नुहोस्, ‘BE FAST’ सिक्नुहोस् र यसलाई परिवार, सहकर्मी र समुदायका मानिसहरूसँग साझा गर्नुहोस्।
शंकास्पद स्ट्रोकको अवस्थामा, तपाईंसँग सबै उत्तरहरू हुनुपर्छ भन्ने छैन। अचानक आएको परिवर्तनलाई चिन्नुहोस्, आपत्कालीन मद्दतको लागि कल गर्नुहोस्, समय नोट गर्नुहोस् र बिरामीको साथमा बस्नुहोस्। यस विश्व स्ट्रोक दिवसमा, यो ज्ञान आफ्ना परिवार वा सहकर्मीहरूसँग बाँड्नुहोस्।
