नेपालको सामाजिक तथा राजनीतिक इतिहासमा अनेकौँ उतारचढाव, क्रान्ति र सुधारका प्रयासहरू भएका छन् । तीमध्ये सबैभन्दा अमानवीय, क्रुर र विभत्स सामाजिक कलङ्कको रूपमा रहेको ‘सती प्रथा’ को अन्त्य हुनु आधुनिक नेपाल निर्माणको यात्रामा एउटा ऐतिहासिक र युगान्तकारी कोसेढुङ्गा हो ।
वि.सं. १९७७ असार २५ गते तत्कालीन राणा प्रधानमन्त्री चन्द्र शमशेरले कानुनी रूपमा सती प्रथामाथि पूर्ण बन्देज लगाएका थिए । आज वि.सं. २०८३ मा आइपुग्दा यस अमानवीय प्रथा उन्मूलन भएको १०६ वर्ष पूरा भएको छ । यसै ऐतिहासिक सन्दर्भमा प्रस्तुत छ, सती प्रथाको पृष्ठभूमि, यसको भयावह स्वरूप, यसलाई रोक्न भएका ऐतिहासिक प्रयासहरू र यसको अन्त्यले नेपाली समाजमा पारेको दूरगामी प्रभावबारे प्रधान सम्पादक शोभा शर्माको विस्तृत विश्लेषण सहितको यो विशेष आलेख।
१. ‘सती’ शब्दको उत्पत्ति र यसको विकृत रूप
‘सती’ शब्द संस्कृतको ‘सत्’ बाट बनेको हो, जसको अर्थ ‘पवित्र’, ‘सच्चा’, ‘सदाचारी’ वा ‘पतिव्रता’ भन्ने बुझिन्छ । पौराणिक धार्मिक मान्यता अनुसार, भगवान् शिवकी पत्नी सतीदेवीले आफ्ना पिता दक्ष प्रजापतिले यज्ञकुण्डमा आफ्ना पतिको गरेको घोर अपमान सहन नसकी यज्ञकुण्डको अग्निमा हाम फालेर आत्मदाह गरेकी थिइन् । तर, पौराणिक कथाको त्यो आत्मदाह पतिको मृत्युपछिको कुनै सामाजिक बाध्यता वा दबाब नभएर विशुद्ध आत्मसम्मान र पतिको सम्मानको लागि गरिएको विद्रोह थियो ।
तर, कालान्तरमा यस पौराणिक प्रसङ्गलाई पुरुषप्रधान समाजले आफ्नो अनुकूलता र गलत रूपमा व्याख्या गर्यो । हिन्दू समाजमा यसले एउटा भयानक, हिंस्रक र विभत्स कुप्रथाको रूप लियो । पति मर्दा पत्नीले पनि सोही चितामा ज्युँदै जलेर मर्नुपर्ने बाध्यतालाई ‘सती प्रथा’ भन्न थालियो । समाज र धर्मका ठेकेदारहरूले यसलाई ‘नारी धर्म’ र ‘पवित्रता’ सँग जोडेर महिलाहरूमाथि जबरजस्ती लाद्न थाले, जुन वास्तवमा धर्मको आवरणमा गरिएको एउटा संस्थागत र सामूहिक हत्या थियो ।
२. नेपाली समाजमा सती प्रथाको भयावह स्वरूप र ऐतिहासिक बीभत्सता
लिच्छविकाल, मल्लकाल र शाहकालमा नेपालमा सती प्रथा निकै संस्थागत र सुदृढ भइसकेको थियो । विशेषगरी राजपरिवार, भारदार, सैनिक अधिकारी र समाजको उच्च वर्गमा यसको प्रभाव अझ बढी भयावह थियो । राजा वा उच्च ओहोदाका व्यक्ति मर्दा उनका कयौँ रानी, सुसारे, दासी र अविवाहित केटीहरूलाई समेत ज्युँदै जलाउने क्रुर परम्परा थियो ।
नेपालको इतिहासका केही मुटु कमाउने हृदयविदारक उदाहरणहरू इतिहासका पानामा यसरी सुरक्षित छन्:
राजा योगनरेन्द्र मल्लको मृत्यु: पाटनका राजा योगनरेन्द्र मल्लको वि.सं. १७६२ मा तमाखुमा विष परेर मृत्यु हुँदा उनका ३१ जना रानी र सुसारेहरू सती गएका थिए । यो नेपालको इतिहासकै सबैभन्दा ठुलो सती परिघटना मानिन्छ ।
राजा प्रताप मल्लको मृत्यु: काठमाडौँका शक्तिशाली राजा प्रताप मल्लको मृत्युमा ९ जना रानीहरू ज्युँदै जल कपुर हुनुपरेको थियो ।
राणाकालको बीभत्सता: अचम्मको कुरा त के छ भने, प्रधानमन्त्री जङ्गबहादुर राणाको वि.सं. १९३३ मा पत्थरघट्टामा मृत्यु हुँदा उनका सङ्गीनीहरू (तीन जना रानी) सती गएका थिए, जबकि जङ्गबहादुर आफैँले सती प्रथालाई कम गर्ने प्रयास स्वरूप पहिलो पटक लिखित कानुन बनाएका थिए ।
सती पठाउँदा गरिने अमानवीय कृत्यहरू
महिलाहरूलाई सती पाठाउनुअघि समाजले उत्सवको रूप दिन्थ्यो । उनलाई सिँगारपतार गरेर, नयाँ लुगा र गहना पहिर्याएर, सिन्दूर जात्रा गरेर बाजागाजाका साथ नदी किनारको मसानघाट (चिता) सम्म पुर्याइन्थ्यो । चितामा सुताएपछि ती महिला पीडाले भागून् वा कराऊन् भनेर समाजले निम्न अमानवीय जुक्ति निकाल्थ्यो:
१. उनलाई गाँजा, भाङ, धतुरो वा अफिम खुवाएर अर्धमूर्छित बनाइन्थ्यो ताकि उनले आफ्नो चेत गुमाऊन् ।
२. चितामा पतिको शवसँगै सुताएपछि माथिबाट भारी गीला काठ, रूखका हाँगा र बाँसहरूले बलियो गरी थिचिन्थ्यो ताकि आगो लाग्दा उनी हलचल गर्न वा उठेर भाग्न नसकून् ।
३. ज्युँदै जलिरहेकी महिलाको असह्य चिच्याहट, रोदन र चित्कार बाहिर उपस्थित मानिसहरूले नसुनून् भनेर वरिपरि ठुल्ठुला शङ्ख, घन्ट, दमाहा, नगरा र झ्यालीहरू तीव्र गतिमा बजाइन्थ्यो ।
सती जानु महिलाको इच्छा भनिने गरे तापनि त्यो नितान्त सामाजिक, पारिवारिक र मानसिक दबाबको परिणाम हुन्थ्यो । असह्य पीडाले चिताबाट आगो दन्किँदा भाग्न खोज्ने महिलाहरूलाई नदी किनारमा उभिएका मानिसहरूले बाँसका भाटाले कुटी-कुटी पुनः आगोकै राँकोमा धकेल्ने गर्थे, जुन मानव इतिहासकै सबैभन्दा क्रुर दृश्य हुन्थ्यो ।
३. सती प्रथा अन्त्यका प्रारम्भिक प्रयासहरू र कानुनी यात्रा
राणा प्रधानमन्त्री चन्द्र शमशेरले एक्कासि वि.सं. १९७७ मा सती प्रथा अन्त्य गरेका होइनन् । इतिहासको यो क्रुरता बदल्नका लागि यसका पछाडि लामो समयदेखिका साना-साना कानुनी र सामाजिक सुधारका प्रयासहरूले जग निर्माण गरेका थिए ।
क. जङ्गबहादुर राणाको ‘मुलुकी ऐन १९१०’
नेपालका पहिलो राणा प्रधानमन्त्री जङ्गबहादुर राणाले वि.सं. १९१० मा नेपालको पहिलो लिखित मुलुकी ऐन जारी गरेर सती प्रथालाई निरुत्साहित गर्ने पहिलो कानुनी प्रयास गरे । युरोप भ्रमणबाट फर्किएका जङ्गबहादुरले पश्चिमा सभ्यता देखेकाले उनले ऐनमा निम्न व्यवस्थाहरू गरेर सती प्रथामा अंकुश लगाए:
१६ वर्षभन्दा कम उमेरका बालबालिका (छोराछोरी) भएकी महिला सती जान नपाउने (बच्चाको रेखदेखका लागि) ।
गर्भवती महिला वा बच्चा जन्माएर दूध खुवाउँदै गरेकी आमा सती जान नपाउने ।
९ वर्षभन्दा कम उमेरकी बालविधवा (जसको विवाह सानैमा भएको थियो तर श्रीमान् मरे) लाई सती पठाउन नपाइने ।
श्रीमतीको पूर्ण मन्जुरीविना जबरजस्ती सती पठाएमा त्यसलाई हत्या सरह मानी सजाय गरिने ।
ख. वीर शमशेरको थप कडाइ
प्रधानमन्त्री वीर शमशेरले वि.सं. १९४४ मा कानुन संशोधन गरी सती जानका लागि जिल्लाका बडाहाकिम, डिट्ठा वा सरकारी अधिकारीको पूर्वस्वीकृति अनिवार्य लिनुपर्ने व्यवस्था गरे । यसले गर्दा स्वीकृतिको प्रक्रिया प्रशासनिक रूपमा झन्झटिलो भयो, कर्मचारीले अनेक बहानामा सती जाने अनुमति रोक्न थाले र सती जाने दरमा उल्लेख्य कमी आयो ।
४. ऐतिहासिक दिन: वि.सं. १९७७ असार २५ र चन्द्र शमशेरको घोषणा
यति धेरै कानुनी प्रतिबन्धहरूका बाबजुद समाजको कट्टर धार्मिक सोचका कारण लुकिछिपी सती जाने र जबरजस्ती पठाइने क्रम पूर्ण रूपमा रोकिएको थिएन । वि.सं. १९७७ (सन् १९२०) सम्म आइपुग्दा तत्कालीन प्रधानमन्त्री चन्द्र शमशेर जङ्गबहादुर राणाले यस प्रथालाई जरैदेखि उखेल्ने कठोर र ऐतिहासिक निर्णय लिए ।
सती प्रथा पूर्ण रूपमा उन्मूलन गर्नुका पछाडि केही मुख्य राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय कारणहरू थिए:
अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिष्ठा र दबाब: छिमेकी देश भारतमा बेलायती शासकहरूले सन् १८२९ मै समाजसुधारक राजा राममोहन रायको प्रयासमा सती प्रथा (Sati Regulation XVII) प्रतिबन्ध गरिसकेका थिए । नेपाल विश्वसामु ‘अन्धकार, अशिक्षित र बर्बर’ देशका रूपमा चिनियोस् भन्ने चन्द्र शमशेर चाहँदैनथे ।
आन्तरिक चेतना र विरोध: नेपालभित्रै पनि भारतको बनारस वा अन्य ठाउँमा पढेर आएका युवा, प्रबुद्ध वर्ग र केही धार्मिक सुधारकहरूले यस क्रुरताको भित्रभित्रै विरोध गर्न थालेका थिए ।
चन्द्र शमशेरको ऐतिहासिक घोषणा:
वि.सं. १९७७ असार २५ गते प्रधानमन्त्री चन्द्र शमशेरले एउटा विशेष सनद (शाही आदेश) जारी गर्दै नेपालभर सती प्रथालाई पूर्ण रूपमा अवैध र कठोर दण्डनीय घोषणा गरे । उक्त ऐतिहासिक कानुनका मुख्य बुँदाहरू निम्न थिए:
अब उप्रान्त नेपालको कुनै पनि भूभागमा, कुनै पनि जातजाति वा समुदायमा कसैले पनि सती जान वा कसैलाई सती पठाउन पाउने छैन ।
यदि कसैले कुनै महिलालाई सती जान दुरुत्साहन गरेमा, चिता बनाउन दाउरा संकलन गरेमा, डोरीले बाँध्न सहयोग गरेमा वा चितामा आगो सल्काएमा, त्यसमा संलग्न सबैलाई ‘ज्यान मारेको’ (सर्वस्वसहित जन्मकैद) कसुर अन्तर्गत हदैसम्मको कानुनी सजाय हुनेछ ।
यस घोषणापछि नेपालबाट सधैँका लागि सती प्रथाको अन्त्य भयो र नेपाली नारीहरूले ज्युँदै चिताको आगोमा जलिनुपर्ने नारकीय नियतिबाट सदाका लागि मुक्ति पाए ।
५. सती प्रथा अन्त्यका सामाजिक र सांस्कृतिक प्रभावहरू
सती प्रथाको उन्मूलन केवल एउटा कानुनी आदेश मात्र थिएन, यो नेपाली समाजको चेतना स्तरमा आएको युगान्तकारी परिवर्तनको प्रस्थानविन्दु थियो । यसका प्रमुख सामाजिक प्रभावहरूलाई निम्न तालिका मार्फत बुझ्न सकिन्छ:
| क्र.सं. | मुख्य क्षेत्र | समाजमा देखिएको सकारात्मक प्रभाव / परिवर्तन |
| १ | नारीको बाँच्न पाउने अधिकार | महिलाहरूलाई पतिको मृत्युपछि पनि समाजमा जीवित रहने, आफ्ना सन्तानको रेखदेख गर्ने र मानव अधिकारको उपभोग गर्ने नैसर्गिक अधिकार प्राप्त भयो । |
| २ | बालविवाह र बहुविवाहमा कमी | सती प्रथाको त्रास कम भएसँगै समाजमा उमेर नपुगी गरिने बालविवाह र एउटै पुरुषले कयौँ विवाह गर्ने (बहुविवाह) प्रवृत्तिमा बिस्तारै कमी आउन थाल्यो । |
| ३ | महिला शिक्षा र चेतनाको उदय | जीवित रहेका विधवा महिलाहरूले समाजमा आफ्नो अस्तित्व र अधिकार खोज्न थाले, जसले गर्दा पछि राणाकालकै उत्तरार्धमा महिला शिक्षाको ढोका खुल्यो । |
| ४ | नेपालको अन्तर्राष्ट्रिय छवि | यस सुधारले नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा एउटा सभ्य, मानवीय मूल्य मान्यता बोकेको र आधुनिकतातर्फ उन्मुख राष्ट्रको रूपमा स्थापित गर्न ठुलो मद्दत गर्यो । |
६. ‘सतीको सराप लागेको देश’ र यसको आधुनिक सन्दर्भ
नेपाली समाजमा आज पनि एउटा उखान निकै प्रचलित छ– “सतीले सरापेको देश” । ऐतिहासिक रूपमा भनिन्छ कि, चितामा ज्युँदै जलिरहेका कतिपय निर्दोष महिलाहरूले असह्य पीडा र रोदनका बीच “यो देशको कहिल्यै भलो नहोस्, यहाँ इमानदारको कदर कहिल्यै नहोस् र चाकडीबाजहरू मात्र फस्टाऊन्” भनी सराप दिएका थिए ।
आज पनि देशमा राजनीतिक अस्थिरता, आर्थिक मन्दी, भ्रष्टाचार, कुशासन वा कुनै राम्रो काम गर्ने इमानदार मान्छे अपहेलित हुँदा आम नेपालीहरू “सतीको सराप लागेको देशमा यस्तै हुन्छ, यहाँ कसैको भलो हुँदैन” भन्दै निराशा व्यक्त गर्ने गर्छन् ।
तर, पाठकहरूले आधुनिक वैज्ञानिक परिप्रेक्ष्यमा यो बुझ्न जरुरी छ कि यो कुनै दैवी वा अलौकिक सराप होइन । बरु हाम्रा पुर्खाहरूले इतिहासमा महिलामाथि गरेको घोर अन्याय, विभेद र क्रुरताको एउटा सामूहिक आत्मग्लानि (Collective Guilt) को मनोवैज्ञानिक अभिव्यक्ति हो । आजको शिक्षित पुस्ताको दायित्व भनेको महिला सशक्तीकरण, कानुनी शासन, सुशासन र आर्थिक समृद्धिको माध्यमबाट यो नकारात्मक सामाजिक भाष्यलाई सधैँका लागि चिर्नु र देशलाई सुन्दर बनाउनु हो ।
७. १०६ वर्षपछिको समीक्षा: भौतिक सती प्रथा सकियो, के ‘मानसिक सती प्रथा’ सकियो त ?
सती प्रथा अन्त्य भएको आज १०६ वर्ष पूरा भइसक्दा नेपाली महिलाको कानुनी, राजनीतिक र संवैधानिक हैसियतमा आकाश-पातालको फरक आइसकेको छ । नेपालको वर्तमान संविधानले महिलाको हकलाई मौलिक हकका रूपमा ग्यारेन्टी गरेको छ । राज्यका हरेक निकायमा कम्तीमा ३३ प्रतिशत महिला सहभागिता सुनिश्चित गरिएको छ र देशको सर्वोच्च पदहरू (राष्ट्रपति, सभामुख, प्रधानन्यायाधीश) मा महिलाहरूले कुशलतापूर्वक नेतृत्व सम्हालिसकेका छन् ।
तथापि, भौतिक रूपमा सती प्रथा अन्त्य भए पनि ‘मानसिक र सांस्कृतिक सती प्रथा’ का अवशेषहरू आज पनि नेपाली समाजमा फरक-फरक रूपमा जीवितै छन्, जसका विरुद्ध लड्न बाँकी नै छ:
दाइजो प्रथा र तिलक: विशेष गरी तराई र देशका विभिन्न भागमा दाइजोकै निहुँमा नवविवाहित बुहारीहरूलाई शारीरिक तथा मानसिक यातना दिने, ज्युँदै जलाउने वा आत्महत्या गर्न बाध्य पार्ने क्रुर शृङ्खला अझै पूर्ण रूपमा रोकिन सकेको छैन ।
छाउपडी प्रथा: सुदूरपश्चिम र कर्णालीका दुर्गम गाउँहरूमा छाउपडीका नाममा महिनावारी हुँदा अझै पनि महिलाहरूलाई ओसिलो र असुरक्षित गोठमा बस्न बाध्य पारिन्छ, जहाँ सर्पले टोकेर वा निसास्सिएर ज्यान गुमाउनुपरेका घटना नियमित समाचार बन्ने गरेका छन् ।
बोक्सी प्रथा: समाजका पिछडिएका र असहाय दलित वा विपन्न वर्गका महिलालाई बोक्सीको आरोपमा गाउँ निकाला गर्ने, मलमूत्र खुवाउने र अमानवीय यातना दिने सामाजिक चेतनाको खडेरी अझै कायमै छ ।
घरेलु हिंसा र बलात्कार: महिलाहरू आज पनि आफ्नै घरभित्र, सार्वजनिक यातायात र कार्यक्षेत्रमा असुरक्षित महसुस गरिरहेका छन् । बलात्कार र लैङ्गिक हिंसाका घटनाहरू दिनहुँ सार्वजनिक भइरहेका छन् ।
निष्कर्ष
वि.सं. १९७७ असार २५ गते सती प्रथा उन्मूलन गरेर तत्कालीन सुधारकहरूले जुन साहसिक कदम चालेका थिए, त्यसले नेपाली समाजलाई मध्ययुगीन अन्धकारबाट आधुनिक उज्यालो युगतर्फ डोर्याएको थियो । आज यसको १०६ औँ वर्षगाँठ मनाइरहँदा, ती क्रुर चितामा ज्युँदै जलाइएका हजारौँ अज्ञात आमा, दिदीबहिनीहरूप्रति सच्चा श्रद्धाञ्जली त्यतिबेला मात्र हुनेछ, जब हामी समाजमा विद्यमान दाइजो, छाउपडी, बलात्कार, भ्रूण हत्या र लैङ्गिक विभेद जस्ता आधुनिक कुप्रथाहरूलाई जरैदेखि उखेलेर फ्याँक्न सक्छौँ ।
भौतिक चिता त निभ्यो, तर महिलामाथि हुने विभेदको मानसिक चिता निभाउन अझै बाँकी छ । कानुनको कडा कार्यान्वयन, व्यावहारिक शिक्षा र सामाजिक चेतनाको दियो प्रत्येक घर-घरमा बालिरहनु नै आजको वास्तविक आवश्यकता र सती प्रथा अन्त्यको १०६ वर्षको सच्चा सन्देश हो ।
