आधुनिक जीवनशैली, अस्वस्थ खानपान र शारीरिक निष्क्रियताका कारण नेपालमा मधुमेहको समस्या तीव्र रूपमा बढ्दै गएको छ। विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्ल्यूएचओ) को तथ्यांकअनुसार, नेपालमा हाल १० लाखभन्दा बढी मानिस मधुमेहबाट प्रभावित छन्। आगामी वर्षहरूमा यो संख्या अझ बढ्ने अनुमान गरिएको छ।
स्वास्थ्य विशेषज्ञहरूले मधुमेहलाई ‘साइलेन्ट किलर’ का रूपमा लिने गरेका छन्। सुरुवाती चरणमा स्पष्ट लक्षण नदेखिन सक्ने भएकाले नियमित स्वास्थ्य परीक्षण र समयमै रोकथाम महत्वपूर्ण मानिन्छ।
मधुमेहका मुख्य प्रकार
टाइप–१ मधुमेह
सामान्यतः बाल्यकाल वा युवावस्थामै देखा पर्न सक्ने यस प्रकारमा शरीरले पर्याप्त इन्सुलिन उत्पादन गर्न सक्दैन।
टाइप–२ मधुमेह
जीवनशैली, खानपान, मोटोपना तथा शारीरिक निष्क्रियतासँग सम्बन्धित यो मधुमेहको सबैभन्दा सामान्य प्रकार हो।
गर्भावस्था मधुमेह
गर्भावस्थाका क्रममा देखापर्ने मधुमेहलाई गर्भावस्था मधुमेह भनिन्छ। प्रसूति पछि धेरैजसो अवस्थामा यो सामान्य अवस्थामा फर्किए पनि भविष्यमा टाइप–२ मधुमेहको जोखिम बढ्न सक्छ।
जोखिम बढाउने प्रमुख कारण
मधुमेहको जोखिम बढाउने प्रमुख कारणमा लामो समयसम्म बसिरहने बानी, नियमित शारीरिक गतिविधिको कमी, प्रशोधित तथा अत्यधिक गुलियो खानेकुराको सेवन, फास्ट फूड, चिसो पेय पदार्थ, धूमपान र अत्यधिक मदिरा सेवन पर्दछन्।
विशेषगरी दिनको लामो समयसम्म शारीरिक गतिविधिबिना बस्ने बानी आधुनिक जीवनशैलीको महत्वपूर्ण जोखिम कारक बनेको छ।
रोकथामका तीन आधार
नेपाल डायबिटिज एसोसिएसनका अध्यक्ष डा. सञ्जय थापाका अनुसार मधुमेहको जोखिम कम गर्न सन्तुलित आहार, नियमित व्यायाम र स्वास्थ्य परीक्षणमा ध्यान दिन आवश्यक छ।
१. सन्तुलित आहार
भातमा मात्र निर्भर हुनुभन्दा कोदो, फापर, ओट्सलगायतका साबुत अन्नलाई खानामा समावेश गर्न सकिन्छ। दैनिक आहारमा विभिन्न प्रकारका फलफूल र हरियो सागसब्जी समावेश गर्नुका साथै अत्यधिक गुलियो, प्रशोधित र तारेका खानेकुरा कम गर्नुपर्छ।
२. नियमित व्यायाम
दैनिक कम्तीमा ३० मिनेट हिँड्ने, योग गर्ने वा अन्य शारीरिक गतिविधि गर्ने बानी बसाल्नुपर्छ। सम्भव भएसम्म सातामा कम्तीमा पाँच दिन सक्रिय रहनु स्वास्थ्यका लागि लाभदायक हुन्छ।
३. नियमित स्वास्थ्य परीक्षण
विशेषगरी ३५ वर्षपछि नियमित रूपमा रक्तशर्करा परीक्षण गर्नुपर्छ। परिवारमा मधुमेहको इतिहास भएका व्यक्तिले चिकित्सकको सल्लाहअनुसार अझ नियमित रूपमा परीक्षण गराउनु उचित हुन्छ।
मधुमेहका प्रारम्भिक संकेत
मधुमेहका केही सामान्य प्रारम्भिक संकेतलाई ‘३ पी’ का रूपमा सम्झन सकिन्छ—
- बारम्बार पिसाब लाग्नु
- अत्यधिक प्यास लाग्नु
- अकारण तौल घट्नु
यसका अतिरिक्त अत्यधिक थकान, धेरै भोक लाग्नु, धमिलो देखिनु तथा घाउ निको हुन लामो समय लाग्नु पनि सम्भावित संकेत हुन सक्छन्।
सरकारी पहल
मधुमेह नियन्त्रण तथा रोकथामका लागि सरकारले विभिन्न कार्यक्रममार्फत जनचेतना, स्क्रिनिङ तथा प्राथमिक स्वास्थ्य सेवामा परीक्षणको पहुँच विस्तार गर्ने प्रयास गर्दै आएको छ। सामुदायिक तथा स्वास्थ्य संस्थामार्फत नियमित रक्तशर्करा परीक्षण र जोखिममा रहेका व्यक्तिको पहिचानलाई अझ प्रभावकारी बनाउन आवश्यक छ।
निष्कर्ष
मधुमेह केवल व्यक्तिको स्वास्थ्य समस्या मात्र होइन, यो परिवार र समाजसँग जोडिएको सार्वजनिक स्वास्थ्य चुनौती पनि हो। यसको नियन्त्रणका लागि नागरिकको व्यक्तिगत सचेतनासँगै सरकार, स्वास्थ्य संस्था, स्थानीय तह र समुदायबीच प्रभावकारी समन्वय आवश्यक छ।
सन्तुलित खानपान, नियमित शारीरिक गतिविधि र समयमै स्वास्थ्य परीक्षण—मधुमेहबाट बच्ने सबैभन्दा महत्वपूर्ण आधार हुन्।
